เมื่อวันที่ 5 มีนาคม 2545 ได้มีการเปิดตัวคนไทยพลัดถิ่นครั้งแรกในเวที “เล่าขานตำนานคนกรณีคนไทยพลัดถิ่น” ณ วัดอุปนันทาราม คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนได้ลงมาเพื่อรับฟังปัญหาในพื้นที่ จ. ระนอง จำนวนคนไทยพลัดถิ่นที่เข้ามาร่วมงานเปิดตัว 4 อำเภอ 1 กิ่งอำเภอ จำนวน 700 คน ผลจากการเปิดตัวในครั้งนี้ เกิดกลุ่มประสานงานคนไทยพลัดถิ่น และเกิดทิศทางการทำงานของคนไทยพลัดถิ่นที่ต้องออกมาแก้ปัญหาตนเองเป็นหลัก
เดือน มีนาคม - พฤษภาคม 2545 เริ่มมีการสำรวจข้อมูลของคนไทยพลัดถิ่นที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ จ. ระนอง โดยการประสานงานของคนไทยพลัดถิ่นกับเจ้าหน้าที่ท้องถิ่น มีผู้มาขึ้นทะเบียนสำรวจ จำนวน 4,740 คน แต่ยังมีหน่วยงานข้าราชการในท้องที่บางคนเข้ามาขัดขวางการทำงานเนื่องจากการไม่เข้าใจในกระบวนการทำงานในครั้งนี้ เพราะคนไทยพลัดถิ่นในพื้นที่จะเป็นแกนนำหลักในการเก็บข้อมูลสำรวจ ตั้งแต่การออกแบบสำรวจที่ให้เกิดการครอบคลุมมากที่สุดในการนำเสนอความเป็นตัวตนที่แท้จริงของบุคคลที่สามารถบอกประวัติความเป็นมาตั้งแต่อดีต จนถึงปัจจุบัน โดยไม่มีหน่วยงานของรัฐเข้ามาเกี่ยวข้อง
เมื่อมีการสำรวจเก็บข้อมูลประวัติครัวเรือน ประวัติบุคคล เรียบร้อยมีการรวมกลุ่มกันเพื่อทำกลุ่มออมทรัพย์ในพื้นที่ ที่สามารถเป็นตัวยืนยันและรับรองความเป็นคนไทยของสมาชิกกลุ่มในแต่ละกลุ่ม ปัจจุบันมีจำนวน 31 กลุ่มออมทรัพย์ ใน 30 พื้นที่ ของจ.ระนอง ชุมพร และประจวบคีรีขันธ์ ที่ได้รวมตัวกันจนเกิดเป็นเครือข่ายการแก้ปัญหาคืนสัญชาติคนไทย จ.ระนอง ชุมพรประจวบคีรีขันธ์
จากการรวมตัวกันจนเกิดเป็นเครือข่ายฯ คนไทยพลัดถิ่นได้ออกมาทำกิจกรรมทางสังคม ได้แก่ การบริจาคเลือด การดูแลจัดการเรื่องสิ่งแวดล้อม ลอกครอง เก็บขยะ การใช้ผลิตภัณฑ์ทดแทน การช่วยเหลือฟื้นฟูอาชีพหลังจากภัยสึนามิ การแก้ไขปัญหาเรื่องที่ดิน

บันทึกเบื้องต้น
บันทึกนี้มุ่งกล่าวถึงชีวิตและการดำรงอยู่ของไทยพลัดถิ่น ไทยพลัดถิ่นที่กล่าวถึง คือคนไทยที่อาศัยและข้ามฟากมาจากดินแดนมะริด-ตะนาวศรี ดินแดนที่ประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ชาตินิยมระบุว่าคือ “อาณาเขตที่ไทยสูญเสียไป” แดนที่ไทยพลัดถิ่นถือว่า ”เป็นเขตไทยนานมา” ไทยพลัดถิ่นที่บันทึกคือคนไทยหรือสยามปักษ์ใต้ มิใช่ไทยฉาน (Shan) หรือไทยใหญ่ ที่วงวิชาการไทยศึกษาให้ความสนใจค่อนข้างมาก (โปรดดูอาทิ สมพงศ์ วิทยศักดิ์พันธุ์, 2544; พรพิมล ตรีโชติ, 2542; สมิตร ปิติพัฒน์และคณะ, 2545)
แม้จะกล่าวถึงคนที่มาจาก “ดินแดนที่ไทยสูญเสียไป” แต่บันทึกนี้ไม่ต้องการชักชวนหรือสนับสนุนให้ใครเรียกร้องแผ่นดินที่เสียไปกลับคืน เพราะทำเช่นนั้นเท่ากับการเพิ่มความรุนแรงที่มีอยู่มากเกินและเกินพอ
บันทึก “ไทยพลัดถิ่น” คือข้อเขียนเบื้องต้นของการศึกษาความเป็นไทย “ข้ามพรมแดนปากจั่นและด่านสังขร” พรมแดนรัฐ-ชาติที่ขีดแบ่ง “ด้วยหมึกและปากกา” ของฝรั่ง (ไมเคิล ไรท์, 2545: 114-117) บันทึกนี้ถือว่าความเป็นชาติ ความเป็นไทยไม่อาจ “หยุดยั้งตรงเส้นชายแดน” หรือเส้นขีดแบ่งทางภูมิศาสตร์ ไทยพลัดถิ่นคือคนไทย แต่มิได้เป็นไทยบนฝั่งไทยเพราะรัฐไทยและสังคมไทยมองความเป็นไทยไม่เลยพ้น “เส้นชายแดน”

"ขอสัญชาติไทยคืน"